Podatek od nieruchomości to lokalny podatek majątkowy związany z własnością lub inną wskazaną w ustawie formą władania opodatkowanym majątkiem. Nie jest podatkiem od zarobku osiąganego ze sprzedaży lub wynajmowania nieruchomości — co do zasady obowiązek jego zapłaty nie zależy od uzyskiwania takich przychodów.

Podatek ten trafia do budżetu gminy, na której terenie znajduje się nieruchomość. Stawki ustala rada gminy w granicach określonych przepisami, dlatego obciążenie podobnych nieruchomości położonych w różnych gminach może się różnić.

Z nieruchomością mogą wiązać się różne obciążenia, zależnie od rodzaju majątku, sposobu jego wykorzystania oraz dokonywanych czynności. Podatek od nieruchomości jest tylko jednym z nich. W przypadku gruntów sklasyfikowanych jako użytki rolne lub lasy zastosowanie może znajdować odpowiednio podatek rolny albo leśny.

Przy nabywaniu nieruchomości znaczenie mogą mieć VAT lub podatek od czynności cywilnoprawnych, natomiast przy jej sprzedaży i uzyskiwaniu przychodów z najmu — rozliczenia w PIT lub CIT. Nabycie nieruchomości przez osobę fizyczną w drodze dziedziczenia albo darowizny może podlegać podatkowi od spadków i darowizn. Są to odrębne podatki, a nie odmiany podatku od nieruchomości.

Oprócz podatków mogą występować opłaty związane z prawem do gruntu, w szczególności opłaty za użytkowanie wieczyste lub opłata przekształceniowa. Nie należy ich utożsamiać z podatkiem od nieruchomości — mają inną podstawę i zasady ustalania.

W określonych sytuacjach pojawiają się również opłata planistyczna, związana ze wzrostem wartości nieruchomości wskutek uchwalenia lub zmiany planu miejscowego i jej późniejszym zbyciem, oraz opłata adiacencka, związana ze wzrostem wartości m.in. w następstwie podziału nieruchomości lub budowy infrastruktury z udziałem środków publicznych. Nie są one automatycznie należne przy każdej inwestycji — wymagają spełnienia ustawowych przesłanek.

Podatkowi od nieruchomości podlegają grunty, budynki lub ich części oraz budowle lub ich części związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Oznacza to, że w obrębie jednej inwestycji odrębnemu opodatkowaniu mogą podlegać grunt, znajdujący się na nim budynek oraz określone obiekty infrastruktury.

Sposób ustalania podstawy opodatkowania zależy od rodzaju przedmiotu: dla gruntów jest nią powierzchnia, dla budynków — powierzchnia użytkowa, a dla budowli — wartość ustalana według zasad określonych w ustawie. Podatek nie jest więc obliczany jednolicie od ceny zakupu całej nieruchomości.

Co do zasady podatkowi od nieruchomości nie podlegają użytki rolne ani lasy. Wyjątek dotyczy gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż działalność rolnicza lub leśna. Samo nabycie takiego gruntu przez przedsiębiorcę nie oznacza zatem automatycznie zmiany rodzaju podatku.

Przede wszystkim nie każdy, kto korzysta z nieruchomości, jest podatnikiem. Przykładowo najemca lokalu należącego do prywatnego właściciela co do zasady nie ma obowiązku rozliczania podatku od nieruchomości z gminą. Uzgodniony w umowie zwrot właścicielowi kosztu tego podatku nie zmienia statusu najemcy. Inne zasady mogą dotyczyć korzystania z nieruchomości Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego.

Podatku nie płaci się również w zakresie objętym zwolnieniem. Przykładami są budynki gospodarcze położone na gruntach gospodarstw rolnych i służące wyłącznie działalności rolniczej oraz grunty i budynki wpisane indywidualnie do rejestru zabytków, odpowiednio utrzymywane i konserwowane, z wyjątkiem części zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej.

Zwolnienie może obejmować także nieruchomości zajęte przez organizacje pożytku publicznego na prowadzenie nieodpłatnej statutowej działalności pożytku publicznego. Dodatkowe zwolnienia przedmiotowe może wprowadzić rada gminy. W każdym przypadku trzeba sprawdzić warunki konkretnego zwolnienia — samo posiadanie określonego statusu lub prowadzenie działalności społecznej nie przesądza o jego zastosowaniu do całego majątku.

Zwolnienie z podatku nie oznacza automatycznie zwolnienia z formalności. Podatnicy korzystający ze zwolnień mogą nadal mieć obowiązek złożenia informacji o nieruchomościach lub deklaracji podatkowej.